FAM033 - ΥΔΑΤΟΦΡΑΚΤΗΣ ΚΟΥΚΛΙΩΝ

Ο υδατοφράκτης Κουκλιών FAM033 βρίσκεται εντός των διοικητικών ορίων της κοινότητας Κούκλια Αμμοχώστου, σε απόσταση 1,85km βόρεια από το κέντρο της, σε περιοχή που δεν ελέγχεται από την Κυπριακή Δημοκρατία. Κατά την περίοδο της Βρετανικής αποικιοκρατίας, ο άγγλος υδραυλικός μηχανικός J. H. Medlicott, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα καλύτερα αρδευτικά έργα έπρεπε να κατασκευαστούν στη Μεσαορία. Πρότεινε έτσι, την κατασκευή υδατοφρακτών, στα Κούκλια (FAM033), την Αχερίτου (FAM032) και τη Σύγκραση (FAM043). Ο υδατοφράκτης Κουκλιών κατασκευάστηκε το 1900 από το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων. Έχει χωρητικότητα 4,545,000 m3 και αποστραγγίζει λεκάνη έκτασης 8,7 km2 (1,2,3). Πρόκειται για ταμιευτήρα, στη κοίτη του ποταμού Γιαλιά, που κατασκευάστηκε για σκοπούς εμπλουτισμού του υπόγειου επιβαρημένου υδροφορέα και άρδευση σιτηρών και βαμβακιών της Μεσαορίας. Με βάση την κατηγοριοποίηση του Τμήματος Αναπτύξεως Υδάτων (ΤΑΥ), ανήκει στα «Μικρά Φράγματα» (1). Την περίοδο των σταυροφοριών, λόγω του νερού που έφερνε ο ποταμός, η περιοχή γύρω από το σημερινό υδατοφράκτη καλλιεργείτο. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά των Kenneth et al. (1985) (4) ότι ζαχαροκάλαμα, κατά την περίοδο του μεσαίωνα καλλιεργούνταν μόνο στις υγρότερες περιοχές του νησιού, μεταξύ αυτών και η περιοχή Σίγουρη όπου σήμερα βρίσκεται ο Υδατοφράκτης των Κουκλιών. Εκεί οι βασιλιάδες της Κύπρου είχαν κάστρο για να ελέγχουν τους Γενουάτες της Αμμοχώστου. Βιβλιογραφικές αναφορές κάνουν λόγο για κατασκευαστικές αστοχίες σε 20 σημεία στον Υδατοφράκτη, το 1949, μετά από έντονα πλημμυρικά φαινόμενα (5), γεγονός που καταδεικνύει την μεγάλη διαβρωτική ικανότητα του ποταμού Γιαλιά. Ο υδατοφράκτης Κουκλιών εμπίπτει στη Σημαντική Περιοχή για τα Πουλιά «Πεδιάδα Μεσαορίας» (6). Αποτελεί σημαντικό υγροτοπικό σταθμό και περιοχή φωλεοποίησης για μεγάλο αριθμό πουλιών και πόλο έλξης πτηνοπαρατηρητών. Τον Ιανουάριο του 2015, -με βάση το μηνιαίο κατάλογο πουλιών του Πτηνολογικού Συνδέσμου Κύπρου-, στον Υδατοφράκτη Κουκλιών καταγράφηκαν 17 είδη πτηνών που αριθμούσαν 1313 άτομα και αποτελούσε το δεύτερη (μετά την Αλυκή Λάρνακας) μεγαλύτερη καταγραφή αριθμού υδρόβιων πτηνών για το μήνα. Μεταξύ των ειδών που καταγράφηκαν ήταν το φλαμίγκο (Phoenicopterus roseus), η βαλτόπαπια (Aythya nyroca), το βαλτοσιάχινο (Circus aeruginosus), το ορνιθοσιάχινο (Circus cyaneus), ο μαυροτράσιηλος (Melonocorypha calandra), ο γιάννης (Vanellus vanellus) και η πελλοκατερίνα (Vanellus spinosus) (7). Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση για τη Προστασία της Φύσης (IUCN) η βαλτόπαπια θεωρείται εγγύς απειλούμενο είδος (Near threatened) με μειούμενη πληθυσμιακή τάση, ενώ η πελλοκατερίνα θεωρείται τρωτό είδος (Vulnerable) σε Ευρωπαϊκό επίπεδο. Για τη διατήρηση και ανάδειξη των σημαντικών ειδών και οικοτόπων του Υδατοφράκτη Κουκλιών ο οργανισμός Kuskor εκπονεί τριετές πρόγραμμα (http://www.kuskor.org, Πρόσβαση 08/15). Κατά την πρώτη επιτόπια επίσκεψη, ο υγρότοπος είχε νερό σε πολύ περιορισμένη έκταση. Σε επαναληπτική επίσκεψη τον Ιανουάριο του 2015, ο υδατοφράκτης είχε πλημμυρίσει μετά από τουλάχιστον δύο χρόνια περιορισμένης κατάκλυσης. Οι δραστηριότητες στην λεκάνη απορροής είναι σχετικά ήπιες με κυρίαρχες τις εκτατικές καλλιέργειες και τη βόσκηση. Χαρακτηριστική είναι η αλόφυτική βλάστηση. Η έντονη παρουσία αλόφιλων ειδών πιθανόν να οφείλεται στην αυξημένη αλατότητα του εδάφους της περιοχής. Πρόκειται για πεδινό έδαφος που εμπλουτίστηκε με υδατοδιαλυτά άλατα και κατέστει «αλατούχο» (Solontzaks). Τέτοια εδάφη εμφανίζουν αυξημένη τάση απερήμωσης (8). Ο υδατοφράκτης τροφοδοτείται από τη λεκάνη απορροής και η παρουσία του νερού είναι εποχική. Η βιολογική αξία του Υδατοφράκτη είναι μεγάλη. Περίοδος αναφοράς πρωτογενών δεδομένων: 20/05/2014 Απογραφείς: Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, Τ. Emirzade (1) Χριστοφίδης Ν., Κύρου Κ., Πιστή Ε., Ιωάννου Α., Αυγουστή Μ., Χατζηγιάννη Ν. (2009). Φράγματα της Κύπρου. Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων, Υπουργείο Γεωργίας Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος. (2) Evangelidou S. (2011). Dams of Cyprus and their environment. Energy, Environment and Water Research Center (EEWRC). The Cyprus Institute. (3) Καμπανέλλας Χ., Όμορφος Χ., Ιωάννου Α., Φραγκέσκου (2003). Η ανάπτυξη των υδάτινων πόρων της Κύπρου- Ιστορική αναδρομή. (4) Kenneth M., Setton, P. Zacour, W. Hazard (1985). A History of the Crusades: The Impact of the Crusades on the Near East. Univ of Wisconsin Press. (5) Deckers Κ. (2007). Geoarchaeological evidence from Western Cyprus: indications on the impact of people on the environment and of the environment on human communities. Atti Soc. tosc. Sci. nat., Mem., Serie A, 112: 105-113. (6) Hellicar M., Anastasi V., Beton D., Snape R. (2014). Important Bird Areas of Cyprus. Birdlife Cyprus, Nicosia, Cyprus. (7) Birdlife Cyprus (2015). The monthly checklist and society news. Issue 2. February. (8) Υπηρεσία Περιβάλλοντος (2008). Εθνικό σχέδιο δράσης για την καταπολέμηση της απερήμωσης. Βιβλιογραφική Παραπομπή στο Υγροτόπιο Κύπρου: Παπαθεοδούλου Α., Σεργίδης Λ., Μιχαήλ Κ., Emirzade Τ., Βίκτωρα Μ., Αναστάση Α. 2015 – (συνεχής ενημέρωση): Υγροτόπιο Κύπρου- Απογραφή των Κυπριακών Υγροτόπων. Δημοσιεύεται στο http://www.cypruswetlands.org, πρόσβαση [ημερομηνία].

Δεδομένα υγρότοπου

Βασικές πληροφορίες
Τοποθεσία υγρότοπου: Εσωτερικός
Τύπος υγρότοπου: Τεχνητός
Έκταση υγρότοπου: 126.02136 Ha
Υδρολογική αλληλεπίδραση: -  
Αλατότητα νερού: Γλυκό
Είσοδος γλυκού νερού: Λεκάνη απορροής (από κατακρημνίσματα)
Επιφανειακή έξοδος νερού Έξοδος ελεγχόμενη από υπερχειλιστή
Ελεύθερη επιφάνεια νερού (%): 76 - 95
Υδροπερίοδος: Μόνιμη
Γεωγραφική πληροφορία
Επαρχία: ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΣ
Δήμος/Κοινότητα: ΚΟΥΚΛΙΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ
Γεωγραφικό μήκος: 33.758400 Ανατολικά
Γεωγραφικό πλάτος: 35.123390 Βοράς
Βιολογική σημασία
Βιολογική σημασία: Μεγάλη
Τύπος υγρότοπου κατά Ramsar
Τύπος Κάλυψη (%)
6 -- Περιοχές αποθήκευσης νερού. Ταμιευτήρες, υψηλά φράγματα, διάφορα εμπόδια ροής νερού (> 80 στρέμματα) > 95
Καθεστώτα προστασίας
Κατηγορία καθεστώτος προστασίας Υποκατηγορία καθεστώτος προστασίας Ονομασία περιοχής Κωδικός Περιοχή κάλυψης (%) Νομοθεσία
Δασική Προστασία Κρατικό Δάσος 1
Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά
Κωδικός ΣΠΠ Ονομασία περιοχής Κάλυψη (%) Αναφορές
12009 Πεδιάδα Μεσαορίας 100
Αξίες υγρότοπου
101 Εμπλουτισμός υδροφορέα
109 Υποστήριξη τροφικών αλυσίδων
110 Ενδιαίτημα άγριων ειδών ζώων και φυτών
201 Παρουσία ενδιαφερόντων ειδών άγριων ζώων και φυτών
204 Αγροτική
205 Υδρευτική/Αρδευτική
301 Μεγάλη βιολογική ποικιλία
Δραστηριότητες στον υγρότοπο
Δραστηριότητα Ένταση
090 = Άλλες δραστηριότητες διατήρησης Μεγάλη
100 = Καλλιέργειες Μεσαία
140 = Βόσκηση Μεσαία
162 = δεντροφύτευση Μεσαία
190 = Άλλες αγροτικές και δασοκομικές δραστηριότητες Μικρή
390 = Άλλες εξορυκτικές δραστηριότητες Μεσαία
507 = γέφυρες, οδογέφυρες Μικρή
530 = Βελτιωμένη πρόσβαση στην περιοχή Μικρή
700 = Ρύπανση Μικρή
701 = ρύπανση νερού Μεσαία
720 = Ποδοπάτηση Μικρή
852 = κατασκευές τροποποίησης των διαδρομών των εσωτερικών υδάτων Μεγάλη
Δραστηριότητες στη λεκάνη απορροής
Δραστηριότητα Ένταση
100 = Καλλιέργειες Μεγάλη
106 = εντατικές καλλιέργειες Μεγάλη
120 = Χρήση λιπασμάτων Μικρή
140 = Βόσκηση Μεσαία
430 = Αγροτικές (γεωργικές) κατασκευές Μεσαία
502 = οδικό δίκτυο Μικρή
507 = γέφυρες, οδογέφυρες Μικρή
530 = Βελτιωμένη πρόσβαση στην περιοχή Μικρή
700 = Ρύπανση Μεσαία
800 = Επιχωματώσεις, διαμορφώσεις, αποστραγγίσεις Μεγάλη
830 = Δημιουργία καναλιών Μεγάλη
Επιπτώσεις
Επίπτωση Ένταση
HL- = Απώλεια ενδιαιτημάτων Μεγάλη
PS- = Ρύπανση από αστικά απόβλητα Μεσαία
VCD = Απώλεια της χλωριδικής ποικιλότητας Μεσαία
WD- = Εκτροπή της ροής του νερού Μεσαία
WR- = Τροποποίηση της κανονικής ροής Μικρή
Τύποι οικότοπων
Τύπος Κάλυψη (%)
1310 Πρωτογενής βλάστηση με Salicornia και άλλα μονοετή είδη των λασπωδών και αμμωδών ζωνών 26 - 50
CY02 Καλαμώνες και κοινότητες υψηλών βούρλων (Phragmition australis, Scirpion maritimi) < 5
CY17 Παρυδάτιες κοινότητες ψηλών καλαμιών (Arundo, Imperata, Saccharum) < 5
Τύποι βλάστησης
Τύπος Κάλυψη (%)
Αλοφυτική 5 - 25
Θαμνώδης / Δενδρώδης < 5
Ξενικά Είδη < 5
Υγρολιβαδική < 5
Υπερυδατική < 5
Υφυδατική
Άλλο
Ποώδης
Χλωρίδα
Είδος Παρουσία Αναφορές
Acacia sp. Παρόν Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Arundo donax Παρόν Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Carex distans Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Carex divisa Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Crypsis factorovskyi Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Eleocharis palustris Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Equisetum ramosissimum Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Eucalyptus sp. Παρόν Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Halocnemum sp. Συνκυρίαρχο Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Juncus sp. Παρόν Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Nasturtium officinale Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Phragmites australis Παρόν Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Polypogon monspeliensis Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Ranunculus peltatus Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Salicornia sp. Συνκυρίαρχο Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Tamarix sp. Παρόν Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Typha sp. Παρόν Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Verbena supina Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Zannichellia palustris Παρόν WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ...
Πανίδα

Αμφίβια

Παρουσία στον υγρότοπο


Αναφορές
Hyla savignyi (Audouin, 1827)
Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...

Ασπόνδυλα

Παρουσία στον υγρότοπο


Αναφορές
Orthetrum taeniolatum
De Knijf G., Demolder H. (2013).

Πτηνά

Αριθμός ατόμων

Φώλιασμα

Αναφορές
Charadrius alexandrinus (L., 1758) Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Vanellus spinosus (Linnaeus, 1758) Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Bubulcus ibis (L., 1758) Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Nycticorax nycticorax (L., 1758) Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Columba palumbus (L.,1758) Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Clamator glandarius (L., 1758) Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Falco naumanni (Fleischer, 1818) Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...
Galerida cristata (L., 1758) Α. Παπαθεοδούλου, Λ. Σεργίδης, 20/05/...

Birdlife Cyprus (2015). The monthly checklist and society news. Issue 2. February.

De Knijf G., Demolder H. (2013). Early spring observations of Odonata from Cyprus. Libellula 32 (1/2): 59-74.

Deckers Κ. (2007). Geoarchaeological evidence from Western Cyprus: indications on the impact of people on the environment and of the environment on human communities. Atti Soc. tosc. Sci. nat., Mem., Serie A, 112: 105-113.

Evangelidou S. (2011). Dams of Cyprus and their environment. Energy, Environment and Water Research Center (EEWRC). The Cyprus Institute.

Hellicar M., Anastasi V., Beton D., Snape R. (2014). Important Bird Areas of Cyprus. Birdlife Cyprus, Nicosia, Cyprus.

Kenneth M., Setton, P. Zacour, W. Hazard (1985). A History of the Crusades: The Impact of the Crusades on the Near East. Univ of Wisconsin Press.

WL | Delft Hydraulics, ENVECO Α.Ε., Δ. Αργυρόπουλος & Συνεργάτες (2004). Καθορισμός των τυποχαρακτηριστικών συνθηκών αναφοράς για τους τύπους επιφανειακών υδάτινων σωμάτων. Εφαρμογή των άρθρων 5 και 6 της Οδηγίας-Πλαίσιο για τα Νερά 2000/60/EK.

Καμπανέλλας Χ., Όμορφος Χ., Ιωλαννου Α., Φραγκέσκου (2003). Η ανάπτυξη των υδάτινων πόρων της Κύπρου- Ιστορική αναδρομή.

Υπηρεσία Περιβάλλοντος (2008). Εθνικό σχέδιο δράσης για την καταπολέμηση της απερήμωσης.

Χριστοφίδης Ν., Κύρου Κ., Πιστή Ε., Ιωάννου Α., Αυγουστή Μ., Χατζηγιάννη Ν. (2009). Φράγματα της Κύπρου. Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων, Υπουργείο Γεωργίας Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος.

Φωτογραφίες